Fenek: jak wygląda i skąd ma tak duże uszy

Fenek (Vulpes zerda) to najmniejszy lis świata i najmniejszy przedstawiciel psowatych (Canidae). Dorosły osobnik waży zwykle od 1 do 1,5 kg, a jego uszy mają do ok. 15 cm długości (dane: Animal Diversity Web). Tak duże uszy pełnią dwie funkcje. Oddają ciepło w upale Sahary i pozwalają usłyszeć owady oraz gryzonie ukryte pod piaskiem.

Fenek – co to za zwierzę? Najmniejszy lis świata

Fenek to pustynny lis z Afryki Północnej. Jest najmniejszym gatunkiem w rodzinie psowatych, poluje nocą i ma proporcjonalnie największe uszy wśród wszystkich psowatych. Żyje głównie na piaszczystych obszarach Sahary, a dzień spędza w norze. Animal Diversity Web (University of Michigan) opisuje go jako gatunek przystosowany do życia z bardzo małą ilością wody.

Oglądany z bliska fenek przypomina raczej pluszową zabawkę niż drapieżnika. To mylące wrażenie. W rzeczywistości jest sprawnym nocnym myśliwym, który przeżywa tam, gdzie w dzień piasek nagrzewa się do temperatur parzących skórę.

• Nazwa naukowa: Vulpes zerda, gatunek z rodziny psowatych (Canidae).
• Rozmiar: najmniejszy przedstawiciel psowatych, zwykle lżejszy od kota domowego.
• Znak rozpoznawczy: uszy do ok. 15 cm, najdłuższe w stosunku do ciała wśród psowatych.
• Środowisko: piaszczyste pustynie Sahary i jej obrzeża w Afryce Północnej.
• Tryb życia: nocny, dzień spędza w norze wykopanej w piasku.
• Status IUCN: gatunek najmniejszej troski (LC) według oceny z 2015 r.

Systematyka: Vulpes zerda w rodzinie psowatych

Współczesna systematyka umieszcza fenka w rodzaju Vulpes, czyli wśród „prawdziwych” lisów, razem z lisem rudym (Vulpes vulpes) i lisem polarnym (Vulpes lagopus). W starszej literaturze często pojawia się osobny rodzaj Fennecus i nazwa Fennecus zerda. Wydzielenie uzasadniano nietypową budową czaszki i bardzo małymi rozmiarami. Badania genetyczne wskazały jednak na bliskie pokrewieństwo z innymi lisami, dlatego większość źródeł, w tym IUCN SSC Canid Specialist Group, używa dziś nazwy Vulpes zerda.

Skąd pochodzi nazwa „fenek”?

Nazwa „fenek” pochodzi od arabskiego słowa fanak, którym w krajach Maghrebu określano lisa. Do języków europejskich trafiła przez francuski i angielski (fennec). Epitet gatunkowy zerda też jest pożyczką, najpewniej z lokalnych nazw tego zwierzęcia.

Czy fenek to lis?

Tak, fenek jest prawdziwym lisem z rodzaju Vulpes, a nie osobną grupą zwierząt ani „pustynnym kotem”. Ma cechy typowe dla lisów: wydłużony pysk, puszysty ogon, pionowe źrenice i zwyczaj kopania nor. Od krewnych odróżnia go skrajnie mała masa ciała i nieproporcjonalnie duże uszy.

Jak wygląda fenek: wymiary, waga, umaszczenie

Fenek ma ciało długości ok. 24-41 cm, ogon ok. 18-31 cm i waży zwykle 1-1,5 kg (Animal Diversity Web). W kłębie mierzy około 20 cm. Najbardziej rzucają się w oczy uszy, które osiągają do ok. 15 cm, oraz gęste, kremowo-piaskowe futro z ciemną końcówką ogona.

Parametr	Fenek (Vulpes zerda)	Źródło
Długość ciała (bez ogona)	ok. 24-41 cm	Animal Diversity Web
Długość ogona	ok. 18-31 cm	Animal Diversity Web
Wysokość w kłębie	ok. 20 cm	dane orientacyjne z literatury przeglądowej
Masa ciała	zwykle 1-1,5 kg	Animal Diversity Web
Długość uszu	do ok. 15 cm	Animal Diversity Web

Ile waży fenek i jak jest duży?

Dorosły fenek waży zwykle od 1 do 1,5 kg, czyli mniej więcej trzy razy mniej niż przeciętny kot domowy. Dla porównania lis rudy waży zwykle kilka kilogramów. Samce bywają nieco większe od samic, ale różnica jest niewielka i na oko trudna do zauważenia.

Futro i owłosione łapy

Futro fenka jest gęste i miękkie. Na grzbiecie ma kolor kremowy, piaskowy lub jasnorudawy, a brzuch jest prawie biały. Takie ubarwienie maskuje zwierzę na tle wydm. Gęsty włos chroni przed nocnym chłodem pustyni i ogranicza nagrzewanie się skóry w dzień, gdy pada na nią słońce.

• Ubarwienie grzbietu: kremowe do piaskowego, dobrze zlewa się z kolorem wydm.
• Brzuch: jaśniejszy, prawie biały.
• Ogon: puszysty, z ciemną końcówką.
• Pysk: ciemne pasy biegnące od kącików oczu, co przypomina rysunek u niektórych kotów.
• Podeszwy łap: porośnięte gęstym włosem, który izoluje od gorącego piasku i daje przyczepność na sypkim podłożu.

Jak duże są uszy fenka?

Uszy fenka mają do ok. 15 cm długości (Animal Diversity Web). Przy ciele długim na 24-41 cm są to proporcjonalnie największe uszy wśród psowatych. U mniejszych osobników mogą być mniej więcej o połowę krótsze od tułowia. Od wewnątrz porastają je gęste, jasne włosy, które zatrzymują piasek.

Dlaczego fenek ma duże uszy? Termoregulacja i słuch

Fenek ma duże uszy, dochodzące do ok. 15 cm, z dwóch powodów. Po pierwsze działają jak chłodnica: przez gęstą sieć naczyń krwionośnych oddają ciepło w upale Sahary. Po drugie zapewniają bardzo czuły słuch, dzięki któremu fenek słyszy owady i gryzonie pod piaskiem. To przykład reguły Allena (Animal Diversity Web, IUCN SSC Canid Specialist Group).

Duże uszy fenka mają dwie funkcje: rozpraszają ciepło i pozwalają lokalizować zdobycz. Oba zadania są przystosowaniem do życia na gorącej, ubogiej w wodę pustyni. Na podstawie opisu gatunku: IUCN SSC Canid Specialist Group, profil Vulpes zerda

Uszy jako chłodnica: jak fenek oddaje ciepło

Ucho fenka działa jak kaloryfer odwrócony do góry nogami. Cienka skóra małżowiny ma dużą powierzchnię i jest gęsto unaczyniona. Kiedy krew płynie przez naczynia tuż pod skórą, ciepło przechodzi do chłodniejszego powietrza. Zwierzę może też zwężać lub rozszerzać naczynia i w ten sposób regulować, ile ciepła traci.

1. Organizm się nagrzewa: w ciągu dnia temperatura powietrza na Saharze rośnie, nawet w cieniu.
2. Naczynia się rozszerzają: do cienkiej skóry uszu dopływa więcej ciepłej krwi.
3. Ciepło przechodzi do otoczenia: duża powierzchnia małżowiny oddaje energię do powietrza.
4. Schłodzona krew wraca do ciała: obniża temperaturę narządów wewnętrznych.
5. Nocą mechanizm działa odwrotnie: naczynia się zwężają, a zwierzę traci mniej ciepła, gdy pustynia się wychładza.

Uszy nie są jedynym „systemem chłodzenia”. Przy dużym upale fenek zaczyna też ziajać. Najważniejsze jest jednak to, że najgorętsze godziny przeczekuje w norze, gdzie temperatura jest znacznie niższa niż na powierzchni.

Słuch fenka: polowanie na zdobycz pod piaskiem

Duże małżowiny zbierają dźwięki z szerszego obszaru i pomagają określić, skąd dochodzą. Dzięki temu fenek słyszy chrobotanie chrząszcza, larwy albo gryzonia ukrytego tuż pod powierzchnią piasku. Gdy namierzy źródło dźwięku, szybko kopie przednimi łapami. Nie podajemy zakresu częstotliwości, które słyszy fenek, bo nie znaleźliśmy na ten temat jednoznacznych, sprawdzonych danych.

Reguła Allena: dlaczego lisy z gorąca mają większe uszy

Reguła Allena mówi, że u blisko spokrewnionych zwierząt stałocieplnych gatunki z gorących klimatów mają dłuższe wystające części ciała (uszy, ogony, kończyny) niż gatunki z zimnych klimatów. Sformułował ją amerykański zoolog Joel Asaph Allen w 1877 r. Nie należy jej mylić z regułą Bergmanna, która dotyczy wielkości całego ciała, a nie jego wystających części.

• Fenek (Sahara): uszy do ok. 15 cm, duża powierzchnia oddawania ciepła.
• Lis rudy (klimat umiarkowany): uszy średniej wielkości, proporcjonalnie znacznie mniejsze niż u fenka.
• Lis polarny (Arktyka): krótkie, zaokrąglone uszy i krótki pysk, dzięki czemu traci mniej ciepła.
• Lis Rüppella (pustynie Afryki i Azji): też ma duże uszy, co potwierdza ten sam kierunek przystosowań u pustynnych lisów.

Inne przystosowania fenka do życia na pustyni

Fenek przeżywa na Saharze nie tylko dzięki uszom. Potrafi długo obywać się bez picia, bo wodę czerpie z pokarmu, a jego nerki ograniczają jej utratę. Poluje nocą, a dzień spędza w norze. Według Animal Diversity Web ten zestaw cech pozwala mu żyć na terenach, gdzie wody powierzchniowej praktycznie nie ma.

• Nerki: zatrzymują wodę w organizmie i wytwarzają zagęszczony mocz.
• Dieta: owady, gryzonie, owoce i korzenie dostarczają płynów razem z pożywieniem.
• Nocna aktywność: zwierzę nie traci wody na chłodzenie się w pełnym słońcu.
• Nora: daje chłodniejszy i wilgotniejszy mikroklimat niż powierzchnia pustyni.
• Futro: izoluje w dzień przed słońcem, a w nocy przed zimnem.
• Owłosione łapy: chronią przed oparzeniem i ułatwiają chodzenie po sypkim piasku.

Czy fenek musi pić wodę?

Nie, w naturze fenek może bardzo długo obywać się bez picia wody. Wystarcza mu woda zawarta w pokarmie, zwłaszcza w owadach, gryzoniach, owocach i korzeniach. Jego nerki oszczędzają wodę, a nocny tryb życia zmniejsza straty przez parowanie. Gdy woda jest dostępna, fenek ją pije. Dotyczy to zwłaszcza zwierząt trzymanych w niewoli, które zawsze powinny mieć do niej dostęp.

Nory i nocny tryb życia

Fenek kopie nory w piasku, często u podstawy krzewów, których korzenie wzmacniają ściany tunelu. Nory bywają rozbudowane i mają kilka wejść. Czasem korzysta z nich rodzina albo kilka sąsiadujących zwierząt. Fenek wychodzi po zmroku. Jest wtedy chłodniej, a jego ofiary, czyli owady i gryzonie, są najbardziej aktywne.

Gdzie żyje fenek: Sahara i Afryka Północna

Fenek żyje na piaszczystych pustyniach Afryki Północnej, głównie na Saharze. Jego zasięg obejmuje obszar od Maroka i Mauretanii na zachodzie po Egipt i półwysep Synaj na wschodzie. Na południu sięga do Nigru, Czadu i Sudanu. Mapę zasięgu publikuje Czerwona Lista IUCN (ocena z 2015 r.).

W jakich krajach występuje fenek?

Fenek występuje w kilkunastu krajach Afryki Północnej. Najbardziej typowe są dla niego saharyjskie części tych państw:

• Maroko i Sahara Zachodnia: zachodnia granica zasięgu, suche tereny na wschód od Atlasu.
• Algieria i Tunezja: rozległe pola wydm Wielkiego Ergu.
• Libia i Egipt: wschodnia część Sahary, w tym Pustynia Zachodnia.
• Półwysep Synaj: najdalej na wschód wysunięta część zasięgu, już w Azji.
• Mauretania, Mali, Niger, Czad, Sudan: południowe obrzeża Sahary.

Jakie siedliska wybiera fenek?

Fenek wybiera stabilne wydmy piaszczyste z rzadką roślinnością krzewiastą. Piasek musi być na tyle zwarty, żeby dało się w nim wykopać trwałą norę. Kamienistych i skalistych pustyń raczej unika. Tam częściej spotyka się lisa Rüppella (Vulpes rueppellii), który jest większy i też ma duże uszy.

Co je fenek i jak poluje

Fenek jest wszystkożerny i oportunistyczny. Zjada owady, drobne gryzonie, jaszczurki, ptaki i jaja, a także owoce, liście i korzenie roślin. Pokarm roślinny jest dla niego ważnym źródłem wody. Animal Diversity Web opisuje go jako drapieżnika, który zdobycz namierza słuchem, a potem wykopuje ją z piasku.

Co je fenek na wolności?

Fenek je to, co znajdzie w danym sezonie. Najczęściej są to:

• Owady i ich larwy: chrząszcze, szarańczaki i inne bezkręgowce, podstawa diety w wielu rejonach.
• Drobne gryzonie: myszy i skoczki pustynne, łowione nocą w pobliżu nor.
• Jaszczurki i gekony: zdobycz dostępna zwłaszcza w cieplejszej części roku.
• Ptaki i jaja: gnieżdżące się na ziemi ptaki pustynne i ich lęgi.
• Owoce, liście i korzenie: dostarczają wody i uzupełniają dietę w chudszych okresach.

Jak fenek poluje nocą?

Fenek poluje w trzech krokach. Najpierw nasłuchuje, potem kopie, a na końcu chwyta ofiarę. Przemierza teren samotnie i co chwilę zatrzymuje się, obracając uszy w stronę dźwięku. Gdy namierzy zdobycz pod piaskiem, kopie przednimi łapami szybko i celnie. Nadmiar pokarmu potrafi zakopać na później, tak jak robią to inne lisy.

Rozmnażanie i długość życia fenka

Fenek rozmnaża się raz w roku. Ciąża trwa ok. 50-52 dni, a w miocie rodzi się zwykle od 1 do 4 młodych (Animal Diversity Web). Młode przychodzą na świat w norze, najczęściej wiosną. W niewoli fenek żyje wyraźnie dłużej niż na wolności.

Kiedy fenki mają młode?

Fenki łączą się w pary zwykle na przełomie zimy i wiosny, a młode rodzą się mniej więcej 50-52 dni później. Samica rodzi w norze wyłożonej roślinnością lub sierścią. Samiec w tym czasie przynosi jej pokarm i broni terenu. Tak wygląda cykl krok po kroku:

1. Tworzenie pary: fenki uchodzą za zwierzęta monogamiczne, a para często zajmuje wspólne terytorium.
2. Ciąża: trwa ok. 50-52 dni według Animal Diversity Web.
3. Poród w norze: rodzi się zwykle od 1 do 4 młodych, które są ślepe i zależne od matki.
4. Karmienie mlekiem: trwa kilka tygodni, później młode dostają też pokarm stały.
5. Pierwsze wyjścia: młode zaczynają wychodzić z nory po kilku tygodniach od narodzin.
6. Dojrzałość: młode fenki usamodzielniają się i dojrzewają płciowo w ciągu mniej więcej pierwszego roku życia.

Jak długo żyje fenek?

Fenek żyje na wolności zwykle krócej niż 10 lat, a w niewoli nawet kilkanaście lat. Animal Diversity Web opisuje osobniki w ogrodach zoologicznych, które dożywały ok. 14 lat. O krótszym życiu na wolności decydują drapieżniki (m.in. puchacze i szakale), brak pokarmu w suchych latach, choroby i odłów przez ludzi.

Fenek a inne lisy: porównanie

Fenek różni się od innych lisów przede wszystkim rozmiarem i proporcjami. Jest kilka razy lżejszy od lisa rudego i ma proporcjonalnie największe uszy. Lis polarny (Vulpes lagopus) to jego przeciwieństwo z zimnego klimatu, czyli krótkie uszy i gęste futro. Takie różnice dobrze ilustrują regułę Allena.

Cecha	Fenek	Lis rudy	Lis polarny	Lis Rüppella
Nazwa naukowa	Vulpes zerda	Vulpes vulpes	Vulpes lagopus	Vulpes rueppellii
Masa ciała	zwykle 1-1,5 kg	zwykle kilka kg	zwykle kilka kg	ok. 1,5-2 kg (orientacyjnie)
Uszy	bardzo duże, do ok. 15 cm	średnie	krótkie, zaokrąglone	duże
Klimat	gorąca pustynia piaszczysta	umiarkowany, bardzo szeroki zakres	arktyczna tundra	pustynie kamieniste i piaszczyste
Zasięg	Sahara, Synaj	Eurazja, Ameryka Północna, Afryka Północna, Australia (introdukcja)	Arktyka	Afryka Północna, Bliski Wschód
Czy żyje w Polsce?	nie	tak, pospolity	nie	nie

Czym różni się fenek od lisa rudego?

Fenek jest kilka razy mniejszy od lisa rudego, ma proporcjonalnie znacznie większe uszy i jaśniejsze, piaskowe futro. Lis rudy żyje także w Polsce i poradzi sobie niemal wszędzie, od lasu po miasto. Fenek jest specjalistą od piaszczystej pustyni. Najważniejsze różnice:

• Rozmiar: fenek waży 1-1,5 kg, lis rudy zwykle kilka kilogramów.
• Uszy: u fenka dominują nad sylwetką, u lisa rudego są proporcjonalne do głowy.
• Umaszczenie: fenek jest kremowo-piaskowy, lis rudy rdzawy z białym końcem ogona.
• Zasięg: fenek żyje tylko na Saharze i Synaju, lis rudy na kilku kontynentach.
• Zależność od wody: fenek może długo nie pić, lis rudy korzysta z wody regularnie.

Fenek a lis polarny i lis Rüppella

Lis polarny to podręcznikowy przykład drugiego bieguna reguły Allena. Ma krótkie uszy, krótki pysk i futerko na łapach, podobnie jak fenek, tylko że w jego przypadku chroni ono przed śniegiem i lodem, a nie przed gorącym piaskiem. Z kolei lis Rüppella dzieli z fenkiem część zasięgu i też ma duże uszy. Jest jednak większy i częściej wybiera pustynie kamieniste. W terenie te dwa gatunki bywają ze sobą mylone.

Status ochronny fenka: IUCN i CITES

Na Czerwonej Liście IUCN fenek ma status najmniejszej troski (LC), a ostatnia ocena gatunku pochodzi z 2015 r. Jest też wymieniony w załączniku II konwencji CITES, co oznacza kontrolę międzynarodowego handlu. Aktualny zapis dla Vulpes zerda najlepiej sprawdzić w bazie Species+ (UNEP-WCMC).

Fenek jest oceniany jako gatunek najmniejszej troski (Least Concern). Ma szeroki zasięg i nic nie wskazuje na gwałtowny spadek liczebności, choć lokalnie zagrażają mu odłów i przekształcanie siedlisk. Na podstawie: IUCN Red List of Threatened Species, Vulpes zerda, ocena z 2015 r.

Czy fenek jest zagrożony wyginięciem?

Nie, według IUCN fenek nie jest obecnie zagrożony wyginięciem i ma status LC (ocena z 2015 r.). Nie znaczy to jednak, że nic mu nie grozi. Lokalne populacje, zwłaszcza w pobliżu osad i dróg, są narażone na:

• Odłów do handlu zwierzętami: młode fenki są wyłapywane i sprzedawane jako zwierzęta domowe albo pokazywane turystom.
• Polowania: w niektórych rejonach fenki zabija się dla futra lub przy okazji tępienia innych drapieżników.
• Rozwój infrastruktury: nowe osady, drogi i obiekty wydobywcze rozdzielają i niszczą siedliska.
• Presja turystyczna: ruch pojazdów terenowych na wydmach niszczy nory.
• Niepełne dane: IUCN SSC Canid Specialist Group zwraca uwagę, że liczebności fenka w wielu krajach po prostu nie znamy.

Co oznacza załącznik II CITES?

Załącznik II konwencji CITES obejmuje gatunki, które nie są dziś zagrożone wyginięciem, ale mogłyby się takie stać, gdyby handel nimi nie był kontrolowany. Eksport takich zwierząt wymaga zezwolenia wydanego przez kraj pochodzenia. W Unii Europejskiej obowiązują dodatkowo unijne przepisy o handlu dzikimi gatunkami. Nie podajemy tu, co z tego wynika dla prywatnego właściciela w Polsce. Szczegóły, w tym obowiązek rejestracji, najlepiej potwierdzić w starostwie właściwym dla miejsca zamieszkania oraz w bazie Species+. Opisujemy to też w tekście CITES – które zwierzęta obejmuje.

Fenek jako zwierzę domowe – odesłanie

Ten artykuł opisuje fenka jako gatunek dziki. Kwestie trzymania go w domu omawiamy osobno w tekście fenek domowy – przepisy i koszty. Nie podajemy cen, bo redakcja nie ma zweryfikowanych danych o cenach fenków. Oferty w ogłoszeniach często nie mają dokumentów pochodzenia, więc przed jakąkolwiek decyzją trzeba sprawdzić legalność konkretnego zwierzęcia. Z punktu widzenia etyki mówimy wprost, dla kogo fenek się nie nadaje:

• Dla osób szukających spokojnego zwierzęcia „na kanapę”: fenek jest aktywny nocą, głośny i dużo kopie.
• Dla rodzin z małymi dziećmi: to płochliwe zwierzę, które pod wpływem stresu może gryźć.
• Dla mieszkańców bloków z cienkimi ścianami: fenki wydają przenikliwe odgłosy, zwłaszcza w nocy.
• Dla osób bez dostępu do lekarza weterynarii od zwierząt egzotycznych: zwykły gabinet może nie mieć doświadczenia z tym gatunkiem.
• Dla kupujących bez dokumentów pochodzenia: zwierzę bez papierów może pochodzić z nielegalnego odłowu.

Szerzej o wyborze zwierzęcia egzotycznego piszemy w przeglądzie egzotyczne zwierzęta domowe. Informacje o przepisach mają charakter ogólny i nie zastępują porady prawnej ani stanowiska starostwa lub regionalnej dyrekcji ochrony środowiska.

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego fenek ma takie duże uszy?

Uszy fenka pełnią dwie funkcje. Przez gęstą sieć naczyń krwionośnych oddają nadmiar ciepła, a jednocześnie pozwalają usłyszeć zdobycz poruszającą się pod piaskiem. To typowy przykład reguły Allena: zwierzęta z gorących klimatów mają dłuższe wystające części ciała niż ich krewni z zimnych stref.

Ile waży fenek?

Dorosły fenek waży zwykle od 1 do 1,5 kg (Animal Diversity Web). Dzięki temu jest najmniejszym przedstawicielem psowatych. Jest też mniejszy i lżejszy od większości kotów domowych, a samce są tylko nieznacznie cięższe od samic.

Gdzie żyje fenek?

Fenek żyje na piaszczystych pustyniach Afryki Północnej, głównie na Saharze, od Maroka po Egipt i półwysep Synaj. Na południu sięga do Nigru, Czadu i Sudanu. Dzień spędza w norach, a poluje nocą.

Co je fenek?

Fenek jest wszystkożerny. Zjada owady, małe gryzonie, jaszczurki, ptaki i jaja, a także owoce, liście i korzenie. Z pokarmu roślinnego i zwierzęcego czerpie dużą część wody, dlatego może długo obywać się bez picia.

Ile żyje fenek?

Na wolności fenek żyje zwykle krócej niż 10 lat, bo zagrażają mu drapieżniki, brak pokarmu i odłów. W niewoli żyje dłużej: Animal Diversity Web opisuje osobniki w zoo, które dożywały ok. 14 lat.

Czy fenek jest zagrożony wyginięciem?

Nie. Według Czerwonej Listy IUCN fenek ma status najmniejszej troski (LC), a ocena pochodzi z 2015 r. Jest jednak w załączniku II CITES, bo niekontrolowany handel żywymi osobnikami mógłby zaszkodzić lokalnym populacjom.

Czy fenek to lis pustynny?

Tak, fenka często nazywa się lisem pustynnym i jest to określenie poprawne. Trzeba jednak pamiętać, że na pustyniach żyją też inne lisy, na przykład lis Rüppella. Ten jest większy od fenka i częściej zamieszkuje tereny kamieniste.

Czy fenek występuje w Polsce?

Nie, fenek nie żyje w Polsce na wolności. Jego naturalny zasięg ogranicza się do Sahary i półwyspu Synaj. W Polsce można go zobaczyć w niektórych ogrodach zoologicznych, a trzymanie go w domu wiąże się z wymogami prawnymi, które warto sprawdzić w starostwie.

Źródła i literatura

1. IUCN Red List of Threatened Species – Vulpes zerda (ocena 2015)
2. Animal Diversity Web, University of Michigan – Vulpes zerda (fennec fox)
3. IUCN SSC Canid Specialist Group – fennec fox species account
4. UNEP-WCMC Species+ – status CITES i przepisy UE dla Vulpes zerda
5. CITES – załączniki I, II i III do konwencji
6. Allen J.A. (1877), The influence of physical conditions in the genesis of species, Radical Review 1 – pierwotne sformułowanie reguły Allena.