Lemur katta: jak wygląda i jak żyje na Madagaskarze

Czym jest lemur katta (Lemur catta)?

Lemur katta (Lemur catta) to naczelny z rodziny lemurowatych (Lemuridae), który żyje wyłącznie na południu i południowym zachodzie Madagaskaru. Poznasz go po ogonie w czarno-białe pierścienie, dłuższym niż tułów. Część dnia spędza na ziemi, żyje w stadach, w których rządzą samice, a IUCN Red List (ocena z 2020 r.) uznaje go za gatunek zagrożony (EN).

W Bestiarium opisujemy każdy gatunek tą samą miarą. W przypadku lemura katta najważniejsza jest biologia, a nie hodowla. To zwierzę dzikie, chronione w handlu międzynarodowym i niepasujące do mieszkania. Jeśli trafiłeś tu, bo myślisz o lemurze jako pupilu, najpierw przeczytaj tekst lemur domowy – czy można go trzymać.

Systematyka: dlaczego lemur katta jest jedynym gatunkiem rodzaju Lemur?

Tak, Lemur catta jest jedynym współczesnym gatunkiem rodzaju Lemur. Tak przyjmuje przewodnik terenowy Mittermeiera i współautorów (Lemurs of Madagascar, wyd. 3, 2010). Pozostałe „lemury” z nazwy potocznej należą do innych rodzajów, na przykład Eulemur, Varecia czy Hapalemur. Oto miejsce gatunku w systematyce:

• Rząd: naczelne (Primates), podrząd naczelnych mokronosych (Strepsirrhini).
• Infrarząd: lemurokształtne (Lemuriformes), grupa występująca naturalnie tylko na Madagaskarze i Komorach.
• Rodzina: lemurowate (Lemuridae), do której należą też lemury wari i lemury z rodzaju Eulemur.
• Rodzaj: Lemur, monotypowy, czyli z jednym gatunkiem.
• Gatunek: Lemur catta Linnaeus, 1758. Nazwę „catta” Linneusz nadał od kociego wyglądu i głosu.

Czy lemur katta to małpa?

Nie, w ścisłym sensie lemur katta nie jest małpą. Należy do naczelnych mokronosych, a małpy (małpokształtne, Haplorhini) tworzą osobną gałąź naczelnych. Różnice widać w budowie:

• Wilgotny nos (rhinarium) wspiera węch, który u lemurów odgrywa w komunikacji większą rolę niż u małp.
• Grzebień zębowy, czyli wysunięte do przodu dolne siekacze i kły, służy do pielęgnacji futra.
• Pazur toaletowy na drugim palcu stopy służy do drapania i czesania sierści.
• Komunikacja zapachowa, oparta na wydzielinie gruczołów, jest u lemurów znacznie bogatsza niż u większości małp.

W atlasie lemury mają osobny dział: lemury – przegląd gatunków. Szerszy kontekst znajdziesz w dziale małpy i naczelne w atlasie.

Jak wygląda lemur katta: ogon, ubarwienie, rozmiary

Lemur katta ma szaro-brązowe futro na grzbiecie, jaśniejszy spód ciała, biały pysk z czarnym nosem i czarne obwódki wokół pomarańczowo-żółtych oczu. Najbardziej widoczny jest ogon w naprzemienne czarne i białe pierścienie, dłuższy od tułowia z głową. Mittermeier i współautorzy (2010) podają go jako podstawową cechę do rozpoznania w terenie.

Z bliska lemur katta przypomina smukłego kota z lisim pyskiem. Tylne kończyny ma dłuższe od przednich, a dłonie i stopy mają nagie, czarne podeszwy, które dobrze trzymają się skały i gałęzi. Oto cechy, po których odróżnisz go od innych lemurów:

• Ogon jest w pełni pierścieniowany i kończy się czarną końcówką. Żaden inny lemur nie ma takiego wzoru.
• Maska na pysku: biała twarz, czarny trójkąt na pyszczku i czarne „okulary” wokół oczu.
• Uszy są spiczaste, białe i porośnięte krótkim futrem.
• Grzbiet jest szary lub szarobrązowy, a kończyny mają zwykle jaśniejszy, szary odcień.
• Brak dymorfizmu barwnego: samca i samicę trudno odróżnić po kolorze. Pomagają gruczoły zapachowe.

Do czego służy lemurowi katta pręgowany ogon?

Ogon lemura katta pełni przede wszystkim funkcję sygnału wzrokowego i zapachowego, a nie chwytną. Lemur nie może się nim złapać gałęzi. Podczas wędrówki po ziemi stado trzyma ogony uniesione pionowo, jak chorągiewki, więc zwierzęta nie gubią się w zaroślach. Pracownicy ogrodów zoologicznych opisują ten sam obraz na wybiegach: grupa w ruchu to rząd uniesionych ogonów.

• Sygnał dla grupy: kontrastowy wzór widać z daleka w suchym, jasnym krajobrazie.
• Narzędzie w walkach zapachowych: samce nacierają ogon wydzieliną gruczołów i wachlują nim w stronę rywala.
• Równowaga: ogon stabilizuje ciało przy skokach i balansowaniu na gałęziach.
• Ochrona przed chłodem: odpoczywające lemury owijają się ogonem albo przytulają do ogonów sąsiadów.

Ile waży lemur katta i jakie ma rozmiary?

Lemur katta to średniej wielkości lemur, mniej więcej rozmiaru kota domowego. Dokładną masę i wymiary podaje literatura specjalistyczna, przede wszystkim Lemurs of Madagascar (Mittermeier i in., 2010) oraz karta gatunku w Duke Lemur Center. Na masę wpływają:

• Pora roku: pod koniec pory suchej lemury chudną, bo pokarmu jest mniej.
• Płeć i stan rozrodczy: samice w ciąży i w okresie laktacji zużywają więcej energii.
• Środowisko: osobniki z ogrodów zoologicznych bywają cięższe od dzikich.
• Wiek: młode osiągają masę dorosłych stopniowo, w ciągu kilku pierwszych lat.

Gdzie lemur katta ma gruczoły zapachowe?

Samce lemura katta mają dwie pary gruczołów: nadgarstkowe (antebrachialne) na wewnętrznej stronie przedramion, z twardą, rogową ostrogą, oraz ramieniowe (brachialne) w okolicy pach. Obie płcie mają też gruczoły okołogenitalne. Lemury używają ich tak:

1. Samiec pociera ostrogą nadgarstka o młode drzewko, żłobi korę i zostawia w niej wydzielinę.
2. Samice i samce znakują gałęzie gruczołami okołogenitalnymi, stając na przednich łapach.
3. Przed walką zapachową samiec przeciąga ogon między przedramionami a gruczołami ramieniowymi.
4. Pozostałe lemury obwąchują ślady i odczytują z nich tożsamość, płeć i stan rozrodczy nadawcy.

Gdzie żyje lemur katta na Madagaskarze?

Lemur katta żyje wyłącznie w południowej i południowo-zachodniej części Madagaskaru. Zasięg obejmuje lasy galeriowe nad rzekami, suche lasy liściaste, kolczaste zarośla i formacje skalne, aż po wysoko położone tereny masywu Andringitra. Według IUCN Red List (2020) występuje najbardziej na południe ze wszystkich lemurów z rodziny Lemuridae.

Jakie siedliska wybiera lemur katta na południu Madagaskaru?

Lemur katta wybiera siedliska suche i sezonowe: na południu wyspy pora deszczowa jest krótka, a pora sucha długa i dotkliwa. To odróżnia go od większości lemurów, które zamieszkują wilgotne lasy wschodniego wybrzeża.

• Lasy galeriowe wzdłuż rzek, często z tamaryndowcami, dają pokarm i cień.
• Suche lasy liściaste zrzucają liście w porze suchej, więc dostępność pokarmu mocno się zmienia.
• Kolczaste zarośla z roślinami z rodziny Didiereaceae porastają najbardziej suche obszary południa.
• Formacje skalne i kaniony, na przykład w Isalo, służą za noclegownie i punkty obserwacyjne.
• Tereny górskie masywu Andringitra, gdzie lemury znoszą niskie temperatury nocą.

Lemur katta jest najbardziej naziemnym z lemurów. Duża część dziennej aktywności przypada na ziemię, choć noc spędza na drzewach lub skałach.

Gdzie zobaczyć lemura katta: Berenty, Isalo, Andringitra

Trzy miejsca na południu Madagaskaru szczególnie kojarzą się z lemurem katta. Każde z nich pokazuje inne oblicze gatunku:

• Rezerwat Berenty to prywatny rezerwat nad rzeką Mandrare. Od lat 60. XX wieku prowadziła tam badania Alison Jolly. To jedno z najlepiej poznanych stanowisk lemura katta na świecie. Uwaga: to nie jest park narodowy.
• Park Narodowy Isalo ma krajobraz piaskowcowych kanionów i łąk, w których lemury korzystają z wąwozów z roślinnością nadrzeczną.
• Park Narodowy Andringitra to góry, w których lemury katta żyją na terenach otwartych, na dużej wysokości.
• Lasy galeriowe południowego zachodu to mniejsze, rozproszone płaty, coraz bardziej izolowane od siebie.

Czy lemury żyją tylko na Madagaskarze?

Tak, dziko żyjące lemury występują tylko na Madagaskarze i na Komorach. Na Komory przywiózł je najpewniej człowiek. Wszystkie lemury katta poza wyspą żyją w ogrodach zoologicznych i ośrodkach badawczych, takich jak Duke Lemur Center w USA. Nie ma ich na kontynencie afrykańskim. Madagaskar to jedyne naturalne miejsce występowania lemurów, a nie wyspa z filmu animowanego, która tylko spopularyzowała gatunek.

Jak żyje lemur katta: stado, hierarchia, dzień

Lemur katta żyje za dnia w stadach liczących zwykle kilkanaście osobników obu płci, w których samice mają pierwszeństwo do pokarmu. Dzień zaczyna od kąpieli słonecznej, potem stado wędruje po terytorium z uniesionymi ogonami. Wieczorem śpi na drzewach lub skałach. Alison Jolly opisała ten wzorzec w Lemur Behavior (1966) na podstawie obserwacji w Berenty.

Typowy dzień stada wygląda tak:

1. Świt: lemury schodzą z noclegowni i siadają w słońcu, żeby się ogrzać.
2. Poranek: stado wyrusza na żerowanie, prowadzone zwykle przez samice.
3. Południe: w największym upale lemury odpoczywają w cieniu i wzajemnie się iskają.
4. Popołudnie: drugi okres żerowania, patrolowanie granic terytorium i znakowanie zapachem.
5. Zmierzch: powrót na drzewa lub skały i sen w ciasnych grupach, ogon przy ogonie.

Kto rządzi w stadzie lemurów katta?

W stadzie lemurów katta rządzą samice. Dorosłe samice dominują nad samcami: jedzą pierwsze, zajmują najlepsze miejsca i potrafią przegonić samca uderzeniem lub ugryzieniem.

Parafraza ustaleń: w grupach lemurów katta z Berenty samice konsekwentnie przeważały nad samcami w sporach o pokarm i miejsce – Alison Jolly, Lemur Behavior: A Madagascar Field Study, University of Chicago Press, 1966

• Samice zostają w grupie urodzenia i tworzą jej stały trzon.
• Samce migrują: po osiągnięciu dojrzałości przenoszą się do innych stad, często kilka razy w życiu.
• Hierarchia samców ustala się w konfliktach, także w walkach zapachowych.
• Dominacja samic odróżnia lemury od większości małp, u których przewagę mają zwykle samce.

Na czym polegają walki zapachowe lemurów (stink fights)?

Walka zapachowa to rytualny pojedynek samców, w którym bronią jest zapach, a nie zęby. Samiec naciera ogon wydzieliną gruczołów nadgarstkowych i ramieniowych, a potem wachluje nim nad głową w stronę rywala. Pojedynek może trwać od kilku minut do godziny i kończy się wycofaniem jednej ze stron. Walki nasilają się w sezonie godowym, kiedy samce rywalizują o dostęp do samic.

• Etap 1: samiec przeciąga ogon po przedramionach i gruczołach ramieniowych.
• Etap 2: staje na czterech łapach, unosi ogon nad grzbiet i drżąco nim porusza.
• Etap 3: rywal odpowiada tym samym albo odchodzi. Przegrany traci pozycję w hierarchii.
• Efekt: konflikt rozstrzyga się zwykle bez poważnych ran.

Dlaczego lemury siedzą z rozłożonymi łapami w słońcu?

Lemury katta siadają rano z rozłożonymi łapami, bo w ten sposób szybko się ogrzewają. Wystawiają na słońce słabiej owłosiony brzuch i wewnętrzną stronę kończyn. Noce na południu Madagaskaru bywają chłodne, a w górach Andringitra zimne. Kąpiel słoneczna oszczędza energię, którą zwierzę musiałoby zużyć na wytworzenie ciepła. Ta charakterystyczna pozycja, przypominająca medytację, stała się symbolem gatunku.

• Pora: głównie wczesny ranek, zanim stado ruszy na żerowanie.
• Miejsce: nasłonecznione gałęzie, skały lub ziemia na skraju lasu.
• Towarzystwo: lemury często wygrzewają się obok siebie w kilku osobnikach.
• Głos: w ciągu dnia stado utrzymuje kontakt licznymi dźwiękami, od miauczenia po ostre okrzyki alarmowe.

Czym się żywi lemur katta?

Lemur katta żywi się głównie roślinami: owocami, liśćmi, kwiatami, pędami i korą. W części zasięgu, zwłaszcza w lasach galeriowych takich jak Berenty, ważnym pokarmem są strąki i liście tamaryndowca (Tamarindus indica). Według Mittermeiera i współautorów (2010) to gatunek oportunistyczny: je to, co w danej porze roku jest dostępne, a okazjonalnie także owady.

Co je lemur katta w porze deszczowej i suchej?

Dieta lemura katta zmienia się z porą roku, bo roślinność południa Madagaskaru reaguje na krótkie deszcze i długą suszę. Przykłady pokarmu:

• Pora deszczowa: dojrzałe owoce, młode liście i kwiaty, kiedy pokarmu jest najwięcej.
• Pora sucha: twardsze liście, strąki, kora i sukulenty, z których lemury czerpią też wodę.
• Kwiaty i nektar: sezonowo uzupełniają dietę o łatwo przyswajalny cukier.
• Glina i ziemia: lemury zjadają je okazjonalnie, co badacze wiążą z neutralizowaniem toksyn roślinnych.

Dlaczego tamaryndowiec jest tak ważny dla lemura katta?

Tamaryndowiec (Tamarindus indica), na Madagaskarze nazywany kily, daje lemurom pokarm w porze, gdy inne źródła się kończą. Jego strąki i liście są dostępne przez dużą część roku, dlatego w lasach galeriowych stanowi podstawę jadłospisu. Wycinka tamaryndowców nad rzekami bezpośrednio uszczupla więc zasoby pokarmowe stad.

• Strąki: kwaśno-słodki miąższ zjadany w różnych stadiach dojrzałości.
• Liście: uzupełnienie diety, gdy owoców brakuje.
• Cień i nocleg: duże korony tamaryndowców służą stadom za schronienie.
• Zależność lokalna: tam, gdzie tamaryndowców jest mało, lemury szerzej korzystają z innych roślin.

Czy lemur katta je owady?

Tak, ale tylko okazjonalnie. Owady, pająki, a czasem drobne kręgowce stanowią niewielki dodatek do diety roślinnej. Lemur zbiera je przy okazji żerowania na ziemi i w koronach drzew. Z tej oportunistycznej diety nie wynika, że lemur „je wszystko”. W niewoli potrzebuje specjalistycznej diety, którą układają zoologowie i lekarze weterynarii.

• Chrząszcze i gąsienice zbierane z liści i kory.
• Pająki zjadane przy przeszukiwaniu zarośli.
• Cykady i szarańczaki łapane sezonowo, gdy jest ich dużo.
• Drobne kręgowce jako rzadki, odnotowany w literaturze wyjątek.

Rozmnażanie i długość życia lemura katta

Lemur katta rozmnaża się raz w roku, w krótkim, zsynchronizowanym sezonie godowym. Samica jest gotowa do kopulacji zaledwie przez kilka godzin, a młode przychodzą na świat w porze, gdy pokarmu zaczyna przybywać. Zwykle rodzi się jedno młode, czasem bliźnięta. W ogrodach zoologicznych lemury katta żyją wyraźnie dłużej niż na wolności (Duke Lemur Center).

Kiedy lemury katta się rozmnażają?

Sezon godowy przypada raz w roku, w porze suchej, a samice z jednego stada wchodzą w ruję w ciągu zaledwie kilku tygodni. Ta synchronizacja ma sens ekologiczny. Młode rodzą się, gdy pokarmu zaczyna przybywać, a matki mają dość energii na laktację.

• Krótka ruja: samica jest gotowa do kopulacji zaledwie przez kilka godzin.
• Rywalizacja samców: w tym czasie gwałtownie nasilają się walki zapachowe i starcia fizyczne.
• Wybór partnera: samica może kopulować z więcej niż jednym samcem.
• Jedna szansa w roku: nieudany sezon oznacza rok bez potomstwa.

Ile młodych ma lemur katta i jak się rozwijają?

Zwykle jedno, czasem dwa. Bliźnięta zdarzają się częściej, gdy samica ma dobry dostęp do pokarmu. Młode rozwija się w kilku etapach:

1. Pierwsze tygodnie: młode trzyma się futra na brzuchu matki i prawie się od niej nie odrywa.
2. Kolejny etap: przenosi się na grzbiet matki i jeździ na niej podczas wędrówek stada.
3. Pierwsze próby: schodzi na krótko, bawi się z rówieśnikami i próbuje stałego pokarmu.
4. Opieka zbiorowa: inne samice ze stada noszą i iskają młode, nie tylko matka.
5. Usamodzielnienie: młode samice zostają w stadzie, młode samce po osiągnięciu dojrzałości z niego odchodzą.

Ile żyje lemur katta?

W niewoli lemur katta żyje wyraźnie dłużej niż na wolności. W naturze śmiertelność młodych jest wysoka, a dorosłym zagrażają susze, drapieżniki (m.in. fossa i ptaki drapieżne) oraz utrata siedlisk. Rekordy długowieczności w niewoli dokumentują ośrodki takie jak Duke Lemur Center. Nie podajemy konkretnych liczb bez źródła, bo szacunki dla populacji dzikich różnią się w zależności od stanowiska i metody badań.

• Na wolności: długość życia skracają susze, drapieżnictwo i niedobory pokarmu.
• W niewoli: stała dieta, opieka weterynaryjna i brak drapieżników wydłużają życie.
• Źródło danych: karta gatunku w Duke Lemur Center i monografie terenowe.
• Konsekwencja dla hodowli: zwierzę w niewoli wymaga opieki przez wiele lat.

Czy lemur katta jest zagrożony wyginięciem?

Tak. IUCN Red List klasyfikuje lemura katta jako gatunek zagrożony (EN, ocena z 2020 r.). Liczebność zmniejszają przede wszystkim utrata i fragmentacja suchych lasów południa Madagaskaru, wypalanie terenów pod pastwiska, wyrąb na węgiel drzewny, polowania i odłów do nielegalnego handlu. Gatunek figuruje w Załączniku I CITES, który daje najwyższy poziom ochrony w handlu międzynarodowym.

Status IUCN i CITES: co oznaczają dla lemura katta?

Status EN w IUCN oznacza bardzo wysokie ryzyko wyginięcia na wolności. Wpis do Załącznika I CITES oznacza, że handel międzynarodowy dzikimi okazami w celach komercyjnych jest co do zasady zakazany. Wszystkie lemury są objęte tym załącznikiem.

Lemur catta ma w Czerwonej Liście IUCN kategorię Endangered (zagrożony) – IUCN Red List of Threatened Species, ocena gatunku z 2020 r.

• IUCN Red List: kategoria EN, stan populacji i zagrożenia opisane w karcie gatunku.
• CITES Załącznik I: najwyższy poziom ochrony w handlu międzynarodowym.
• Species+: baza, w której sprawdzisz aktualny wpis CITES dla każdego gatunku.
• Polska: lemury nie są na liście zwierząt niebezpiecznych z rozporządzenia Ministra Środowiska z 3 sierpnia 2011 r. (Dz.U. 2011 nr 173 poz. 1037). Obowiązki rejestracyjne dla gatunków CITES wyjaśni starostwo.

Co oznaczają poszczególne załączniki, wyjaśniamy w tekście CITES – co oznaczają załączniki.

Co zagraża lemurom katta na wolności?

Największym zagrożeniem jest utrata siedlisk. Lasy południowego Madagaskaru znikają szybciej, niż się odnawiają. Szacunków liczebności populacji nie podajemy z pamięci. Aktualne dane znajdziesz w karcie gatunku w IUCN Red List. Główne zagrożenia:

• Wypalanie lasów pod pastwiska dla bydła zebu.
• Produkcja węgla drzewnego, głównego paliwa w gospodarstwach domowych na południu wyspy.
• Polowania na mięso w regionach dotkniętych głodem i suszą.
• Odłów do nielegalnego handlu, w tym trzymanie lemurów jako zwierząt domowych na Madagaskarze.
• Zmiany klimatu i coraz dłuższe susze na i tak suchym południu.

Jaką rolę pełnią ogrody zoologiczne w ochronie lemura katta?

Ogrody zoologiczne utrzymują genetycznie zróżnicowaną populację rezerwową i finansują ochronę na Madagaskarze. W Europie populacją lemurów katta w zoo zrzeszonych w EAZA zarządza program hodowlany (EEP). Rozmnażanie planuje się tam tak, żeby unikać chowu wsobnego. Duke Lemur Center prowadzi natomiast badania i programy ochronne na samym Madagaskarze.

• Populacja rezerwowa: zabezpieczenie na wypadek dalszego spadku liczebności na wolności.
• Badania: dane o rozrodzie, diecie i długości życia, trudne do zebrania w terenie.
• Edukacja: zwiedzający widzą lemura katta w zoo, a nie w ogłoszeniu sprzedaży.
• Finansowanie ochrony: część wpływów trafia na projekty terenowe na Madagaskarze.

Czy lemur katta nadaje się na zwierzę domowe?

Nie. Lemur katta to zwierzę stadne, silnie terytorialne i znakujące otoczenie zapachem. W pojedynkę w mieszkaniu cierpi, a dorosły osobnik potrafi dotkliwie pogryźć. Zwierzę nie nadaje się dla:

• Osób szukających pupila do mieszkania, bo lemur potrzebuje stada i dużego, wzbogaconego wybiegu.
• Rodzin z dziećmi, bo dojrzały płciowo lemur bywa agresywny.
• Kupujących z ogłoszeń, bo oferty naczelnych często nie mają dokumentów pochodzenia, a lemur jest gatunkiem z Załącznika I CITES.
• Osób bez dostępu do specjalisty, bo leczeniem naczelnych zajmuje się niewielu lekarzy weterynarii.

Redakcja nie ma zweryfikowanych cen lemurów i ich nie podaje. Przed jakąkolwiek decyzją sprawdź legalność w starostwie i w bazie CITES (Species+).

Lemur katta a inne lemury: czym się różni?

Lemur katta różni się od innych lemurów trybem życia i wyglądem. Jako jedyny w pełni pierścieniowany ogon ma właśnie on, najwięcej czasu spędza na ziemi i żyje w suchych siedliskach południa, a nie w wilgotnych lasach deszczowych. Tabela zestawia go z czterema lemurami, które najczęściej pojawiają się w pytaniach czytelników (na podstawie Mittermeier i in., 2010).

Gatunek	Rodzina	Aktywność	Gdzie spędza czas	Cecha rozpoznawcza
Lemur katta (Lemur catta)	Lemuridae	dzienna	ziemia i drzewa, suche siedliska południa	ogon w czarno-białe pierścienie
Lemur wari (Varecia)	Lemuridae	głównie dzienna	korony wilgotnych lasów wschodu	kontrastowe, czarno-białe lub rude futro
Lemur brunatny (Eulemur fulvus)	Lemuridae	w dzień i w nocy (katemeralna)	drzewa	jednolite, brązowe futro
Sifaka (Propithecus)	Indriidae	dzienna	drzewa, na ziemi porusza się skokami bokiem	długie tylne kończyny, skoki pionowe
Palczak madagaskarski, aye-aye (Daubentonia madagascariensis)	Daubentoniidae	nocna	drzewa	wydłużony, cienki trzeci palec

Czym lemur katta różni się od lemura wari?

Oba gatunki należą do lemurowatych i w obu stadach dominują samice. Poza tym różnią się wyraźnie:

• Siedlisko: lemur katta wybiera suche południe, lemur wari wilgotne lasy wschodu.
• Piętro lasu: lemur katta chodzi po ziemi, lemur wari rzadko opuszcza korony drzew.
• Rozród: lemur wari rodzi zwykle kilka młodych i zostawia je w gnieździe, lemur katta nosi jedno lub dwa na sobie.
• Ogon: u lemura wari jest jednolity, u lemura katta pierścieniowany.

Czy lemur katta jest spokrewniony z lemurkami i aye-aye?

Tak, ale dalej, niż sugerują nazwy. Wszystkie należą do lemurokształtnych, jednak lemurki myszate (Microcebus, rodzina Cheirogaleidae) i aye-aye (Daubentoniidae) to odrębne rodziny o innym trybie życia:

• Lemurki myszate to jedne z najmniejszych naczelnych świata, aktywne nocą.
• Aye-aye wystukuje długim palcem larwy owadów spod kory drewna.
• Sifaki (Indriidae) jedzą głównie liście i poruszają się skokami.
• Lemur katta jako jedyny z tej grupy tak regularnie żeruje na ziemi w otwartym terenie.

Dla porównania: na Madagaskarze żyją też drapieżniki, takie jak fossa. Afrykańskie drapieżniki kontynentalne opisujemy osobno, np. w tekście mangusta egipska – drapieżnik Afryki.

Najczęściej zadawane pytania

Gdzie żyje lemur katta?

Lemur katta żyje wyłącznie na Madagaskarze, w południowej i południowo-zachodniej części wyspy. Zamieszkuje suche lasy liściaste, lasy galeriowe nad rzekami, kolczaste zarośla i tereny skaliste, np. w Parku Narodowym Isalo. Poza Madagaskarem spotkasz go tylko w ogrodach zoologicznych i ośrodkach badawczych.

Dlaczego lemur katta ma pręgowany ogon?

Czarno-biały ogon jest dobrze widoczny z daleka, więc pomaga stadu nie rozproszyć się podczas wędrówki po ziemi. Samce używają go też w walkach zapachowych: nacierają go wydzieliną gruczołów i wachlują nim w stronę rywala. Ogon nie jest chwytny i nie służy do trzymania się gałęzi.

Co je lemur katta?

To głównie roślinożerca: je owoce, liście, kwiaty, pędy i korę. W wielu miejscach, np. w rezerwacie Berenty, ważnym pokarmem są strąki i liście tamaryndowca (Tamarindus indica). Dietę okazjonalnie uzupełnia owadami i pająkami.

Kto rządzi w stadzie lemurów katta?

W stadzie dominują samice. Mają pierwszeństwo do pokarmu i najlepszych miejsc i potrafią przegonić samca. Samice zostają w grupie, w której się urodziły, a samce po osiągnięciu dojrzałości przechodzą do innych stad.

Czy lemur katta jest zagrożony wyginięciem?

Tak, Czerwona Księga IUCN klasyfikuje go jako gatunek zagrożony (EN, ocena z 2020 r.). Główne przyczyny to utrata siedlisk, wypalanie lasów, produkcja węgla drzewnego, polowania i nielegalny odłów. Gatunek figuruje w Załączniku I CITES.

Ile żyje lemur katta?

W niewoli lemury katta żyją wyraźnie dłużej niż na wolności, gdzie zagrażają im drapieżniki, susze i niedobory pokarmu. Dokładne dane dla zwierząt w niewoli publikują ośrodki badawcze, m.in. Duke Lemur Center. Szacunki dla populacji dzikich zależą od stanowiska i metody badań.

Czy lemur katta to małpa?

Nie w ścisłym sensie. Lemur katta należy do naczelnych mokronosych (Strepsirrhini), a małpy do osobnej gałęzi naczelnych. Od małp różnią go m.in. wilgotny nos, grzebień zębowy i pazur toaletowy na drugim palcu stopy.

Czy można legalnie kupić lemura katta w Polsce?

Lemur katta figuruje w Załączniku I CITES, więc każde zwierzę musi mieć udokumentowane legalne pochodzenie. Lemury nie są na polskiej liście zwierząt niebezpiecznych z 2011 r., ale obowiązki rejestracyjne dla gatunków CITES sprawdzisz w starostwie i w bazie Species+. Oferty naczelnych w ogłoszeniach często nie mają dokumentów pochodzenia, a sam lemur nie nadaje się do trzymania w domu.

Źródła i literatura

1. IUCN Red List of Threatened Species – Lemur catta (ocena 2020)
2. Mittermeier R.A. i in., Lemurs of Madagascar, wyd. 3, Conservation International, 2010.
3. Jolly A., Lemur Behavior: A Madagascar Field Study, University of Chicago Press, 1966.
4. Duke Lemur Center – Ring-tailed lemur (Lemur catta)
5. CITES – Appendices I, II and III
6. Species+ – baza gatunków CITES (UNEP-WCMC)
7. Rozporządzenie Ministra Środowiska z 3 sierpnia 2011 r. w sprawie gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi (Dz.U. 2011 nr 173 poz. 1037)